Mijnheer de Rector Magnificus, decaan en
bestuur van de faculteit
der Rechtsgeleerdheid,
leden van de directie van het
Nederlands Forensisch Instituut,
leden van het Curatorium van de
bijzondere leerstoel Criminalistiek,
beste familie, vrienden en collega’s.
Ik wil beginnen met de vraag
wat criminalistiek nu eigenlijk is.
Criminalistiek is het natuurwetenschappelijke
deel van de forensische wetenschappen.
Het richt zich op natuurwetenschappelijk
onderzoek aan bewijsmateriaal ten behoeve
van waarheidsvinding in het strafrecht.
En het richt zich op de betekenis
van de resultaten van zulk onderzoek
voor die waarheidsvinding.
Het bestudeert niet hoe juristen
in de praktijk omgaan met bewijs en
waarheidsvinding, dat is voor
de rechtspsychologie.
Het gaat eerder om de vraag hoe je
met bewijs om zou moeten gaan
om tot een optimaal geïnformeerd
rationeel oordeel te komen.
Rechtvaardigheid kan immers niet zonder
een goede poging tot waarheidsvinding.
En goede waarheidsvinding kan niet
zonder een goede criminalistiek.
Criminalistiek is geen criminologie;
criminologie is een gedragswetenschap die
als studie-object het crimineel gedrag heeft,
en de maatschappelijke reactie daarop.
Criminalistiek is ook geen gezelschapsspel.
Toch vind ik dat kennis uit de criminalistiek
met zoveel mogelijk mensen
gedeeld zou moeten worden.
In eerste instantie met alle
spelers in ons strafrechtsysteem.
Maar uiteindelijk ook met iedereen die
geïnteresseerd is in de waarheidsvinding.
Voor mij is de interpretatie van bewijs
de kern van de criminalistiek.
De interpretatie van bewijs onderscheidt
criminalistiek van andere wetenschappen,
en het verbindt de vele forensische
disciplines onderling.
Die interpretatie is ook minder vluchtig dan
de technologische aspecten van het onderzoek,
en vaak hard aan verbetering toe.
Hoe geavanceerd een analytische techniek
ook is, we moeten ons bij ieder
onderzoeksresultaat afvragen
wat dat resultaat nu betekent
voor de vraag in de zaak.
Dat geldt overigens ook voor
de eigen waarnemingen van juristen,
en de interpretatie van bewijs is daarmee
minstens zo relevant voor juristen zelf.
Een aantal jaren terug kwam ik met een
veel kortere definitie van criminalistiek.
Criminalistiek is terugredeneren.
De doelstelling is terug te redeneren
van gevolg naar oorzaak.
Van een waarneming van een gevolg, een spoor,
willen we terugredeneren naar de oorzaak.
We richten ons op vragen als door wie,
wanneer en hoe werd dat spoor achtergelaten?
Ik wil nu laten zien hoe de logica
van de interpretatie van bewijs volgt
uit drie heldere uitgangspunten:
1. Tunnelvisie moet worden vermeden;
2. Een deskundige beschikt niet over alle
informatie en bewijs in een zaak;
3. We willen rationeel redeneren,
om met de beschikbare informatie
tot optimale beslissingen te komen.
Het eerste uitgangspunt is
het vermijden van tunnelvisie.
Iedereen zal het er mee eens zijn dat het
consequent weglaten van ontlastend bewijs
tot tunnelvisie leidt, en niet thuishoort
in een integer proces van waarheidsvinding.
Maar tunnelvisie kan ook op subtielere
manieren in het onderzoek sluipen.
De wens tunnelvisie te voorkomen
heeft daarom een aantal consequenties.
Zo dient meer dan één hypothese
te worden beschouwd.
Hypothesen zijn stellingen die
al dan niet waar zijn.
Voorbeelden van hypothesen zijn
“het spoor werd door verdachte A
achtergelaten”, of
“de dader drong binnen via het raam”, of
“de verwonding werd veroorzaakt
met keukenmes A”.
Bij ieder van die hypothesen hoort ook
tenminste één alternatieve hypothese,
bijvoorbeeld: “het spoor werd door
verdachte B achtergelaten”,
of “de dader werd binnengelaten
door het slachtoffer”,
of “de verwonding werd veroorzaakt
met een willekeurig ander keukenmes”.
Bij evaluatief forensisch onderzoek zijn
de hypothesen een weerspiegeling van
de posities ingenomen door de aanklager
en de verdediging.
Als de zaak nog in de opsporingsfase zit
is er nog geen verdediging,
en zijn de hypothesen een weerspiegeling
van de vragen in het opsporingsonderzoek.
Er dient balans te zitten
in de beschouwingen.
Wordt bijvoorbeeld aan de forensisch
deskundige de vraag gesteld:
“kan de verwonding zijn veroorzaakt
met keukenmes A?”,
dan zou het antwoord kunnen luiden:
“Ja, de verwonding kan zijn veroorzaakt
met keukenmes A”.
Maar door het ontbreken van de balans lijkt
dit antwoord veel nuttiger
dan het in werkelijkheid is.
Het antwoord zegt immers niets
over de alternatieve hypothese:
“de verwonding werd veroorzaakt met
een willekeurig ander mes”.
Stel dat de bevindingen van het onderzoek
even goed passen bij beide hypothesen;
de bevindingen maken dan geen enkel
onderscheid tussen beide hypothesen.
Het bewijs wijst dan net zo sterk
in de richting van keukenmes A als
in de richting van ieder van
die miljoenen andere messen in ons land.
Het is dus niet voldoende om te kijken
hoe goed de resultaten van forensisch
onderzoek passen bij één hypothese.
Het is essentieel om te bekijken
hoe goed de resultaten bij een
alternatieve hypothese passen.
Ook in het inquisitoire Nederlandse
rechtssysteem is er zo een competitie
tussen hypothesen in het hoofd
van een ieder die geïnteresseerd is
in de waarheidsvinding.
De conventie is dat de eerste hypothese
die van de aanklager is, en de tweede
die van de verdediging.
In een rationele interpretatie leiden de
onderzoeksresultaten tot een update van
de waarschijnlijkheid van twee hypothesen
ten opzichte van elkaar:
een verandering in hun
onderlinge kansverhouding.
Het tweede uitgangspunt is dat de
deskundige niet alle informatie heeft.
Een forensisch deskundige krijgt in
het kader van een onderzoeksopdracht
het volgende aangeleverd:
bewijsmateriaal; enige contextinformatie;
en een onderzoeksopdracht
met de te onderzoeken hypothesen.
Bij het uitzetten van een onderzoeksopdracht
selecteert de opdrachtgever
(meestal de politie en het OM
een aantal stukken van overtuiging
die voor onderzoek worden aangeboden.
Ook selecteert de opdrachtgever
de contextinformatie die aan
de deskundige wordt verstrekt.
Aangezien de deskundige nooit over alle
informatie beschikt, kan hij of zij
onmogelijk bepalen hoe groot de kans
op een bepaalde hypothese is.
Voor die kans is immers alle
voorhanden zaakinformatie van invloed.
Alleen politie en OM beschikken
over deze informatie.
Als bijvoorbeeld de hypothese luidt:
“Het spoor op de PD is afkomstig
van de verdachte”,
dan hangt de kans dat deze hypothese waar is
niet alleen af van hoe sterk het spoor lijkt
op referentiemateriaal van de verdachte.
Deze kans hangt ook af van andere informatie
als motief, alibi, en andere sporen.
Die overige informatie heeft de
deskundige niet, en dat is maar goed ook,
want die zal meestal buiten
zijn deskundigheid vallen.
Deskundigen kunnen derhalve
geen uitspraken doen van het type:
“gegeven deze onderzoeksresultaten acht
ik het zeer waarschijnlijk
dat hypothese 1 waar is”.
De waarschijnlijkheid van hypothesen
hangt immers, zoals besproken, mede af
van overige informatie en bewijsmateriaal,
waar de deskundige geen weet van heeft.
Het derde uitgangspunt is dat
we rationeel willen redeneren.
In het voorafgaande hebben we gezien
wat de deskundige op grond van logica
en de informatie die hij heeft
niet kan concluderen.
We zullen nu ingaan op wat hij wel
kan concluderen.
Een waarneming vormt ideaal bewijs wanneer
je die waarneming altijd zou doen
wanneer de ene hypothese waar is, en
nooit wanneer de andere hypothese waar is.
In werkelijkheid bestaat zulk bewijs niet,
en is bewijs probabilistisch,
omdat er altijd enige onzekerheid is.
Het is onder beide hypothesen mogelijk
om de waarneming te doen en dus moeten we
niet alleen naar de mogelijkheid kijken
maar ook naar de waarschijnlijkheid.
Het theorema van Bayes vertelt ons
hoe we onze overtuiging moeten bijstellen
op grond van een waarneming.
Een theorema is rechtstreeks te bewijzen
uit de basiswetten van in dit geval
de kansrekening, en er is dus geen twijfel
aan de juistheid ervan.
Met ‘onze overtuiging’ doel ik op
de verhouding tussen de kans dat
hypothese 1 waar is
en de kans dat hypothese 2 waar is.
Die kansverhouding van de hypothesen moeten
we bijstellen op grond van de waarneming.
Het theorema van Bayes laat zien dat
dat bijstellen gebeurt door
vermenigvuldiging met de bewijskracht.
De bewijskracht is dus de update-factor voor
onze overtuiging, de update-factor voor
de kansverhouding van de hypothesen.
Het theorema vertelt ons ook hoe
de bewijskracht wordt bepaald.
De bewijskracht is gelijk aan de
diagnostische waarde van de waarneming,
ook wel de likelihood ratio genoemd.
De bewijskracht is de mate waarin
de waarneming waarschijnlijker is
onder hypothese 1 dan onder hypothese 2.
Voor de bewijskracht moeten we dus de kans
op de waarneming wanneer hypothese 1 waar is,
delen door de kans op diezelfde waarneming
wanneer hypothese 2 waar is.
De analyse van het bewijsmateriaal,
het doen van de waarneming, is maar een deel
van het werk van de forensisch deskundige.
De uiteindelijke bijdrage van de deskundige
is de bewijskracht.
Daartoe verplaatst de deskundige zich eerst
in de situatie waarin hypothese 1 waar is,
en kent een waarde toe aan de kans op
zijn waarneming, de onderzoeksresultaten.
Hoe waarschijnlijk zijn de
onderzoeksresultaten wanneer
de hypothese van de aanklager waar is?
Vervolgens verplaatst de deskundige
zich in de situatie waarin de
hypothese van de verdediging waar is,
en stelt zich ook nu de vraag
naar de waarschijnlijkheid van
de onderzoeksresultaten.
De verhouding van de waarschijnlijkheid
van de onderzoeksresultaten onder beide
hypothesen geeft de bewijskracht.
De bewijskracht geeft aan in hoeverre
de waarnemingen onderscheid maken
tussen de hypothesen.
De jurist kan de bewijskracht gebruiken
om te zien hoe de kansverhouding
van de concurrerende hypothesen
verandert door dit stukje bewijs.
De bewijskracht zelf zegt niets over
hoe waarschijnlijk de hypothesen zijn,
maar gaat alleen over de verandering
van hun kansverhouding.
De kansverhouding hangt af van alle
bewijs en informatie in de zaak,
en is aan de jurist.
De deskundige werkt dus met de hypothesen
van de aanklager en de verdediging
zonder de waarschijnlijkheid
van die hypothesen te kennen.
Stel nu dat de verdediging een nogal
vergezochte hypothese naar voren schuift,
dan gaat de deskundige
daar gewoon mee aan de slag.
Het is aan de rechter om
zich af te vragen hoe waarschijnlijk
zo’n hypothese a priori is.
Hoe sterk is de overtuiging voordat
de deskundige aan de beurt is?
Daardoor is het mogelijk
dat ondanks belastend bewijs
de waarschijnlijkheid van de hypothese
van de verdediging groter is.
Het is ook mogelijk dat
ondanks ontlastend bewijs
de hypothese van de aanklager
nog steeds waarschijnlijker is.
En de meest waarschijnlijke hypothese
hoeft natuurlijk nog niet
de hypothese te zijn die waar is.
De bewijskracht is de aanwijzing die
schuilt in de onderzoeksresultaten, en
een aanwijzing heeft een
kracht en een richting.
Bewijskracht dus ook.
Neutraal bewijs heeft bewijskracht 1,
de kansverhouding van de hypothesen
verandert er bij vermenigvuldiging niet door.
Voor ontlastend bewijs is de bewijskracht
tussen 1 en nul, en gaat de bewijskracht
richting nul naarmate het bewijs sterker is.
Voor belastend bewijs is de bewijskracht
tussen 1 en oneindig, en gaat
de bewijskracht richting oneindig
naarmate het bewijs sterker is.
Het woord ‘aanwijzing’ benadrukt terecht
dat er ook andere aanwijzingen zullen zijn,
en dat die aanwijzingen met
verschillende kracht in verschillende
richtingen kunnen wijzen.
Met het rapporteren van de bewijskracht
blijft de deskundige binnen zijn eigen
deskundigheid, en heeft hij niet alle
overige informatie nodig.
Hij geeft weer hoeveel gewicht
zijn resultaten in de schaal leggen
wanneer de rechter het bewijs voor
de verschillende hypothesen weegt.
De deskundige gaat daardoor niet
op de stoel van de rechter zitten, want
welk gewicht overig bewijs en informatie
in de schaal leggen is aan de rechter.
De deskundige zegt daarmee alles wat
hij logisch gezien kan zeggen;
niets meer en ook niets minder.
Rond de instituutsbrede invoering van deze
logisch correcte wijze van interpreteren
bij het Nederlands Forensisch Instituut
(het NFI) schreef ik een vijftal
Nederlandstalige artikelen ter introductie
van deze werkwijze, in het jaar voorafgaand
aan mijn hoogleraarschap.
Daaronder een drieluik dat ik samen
met Diederik Aben van de Hoge Raad
mocht schrijven.
Als docent voor het Studiecentrum
Rechtspleging kon ik vele honderden
praktiserende juristen in het strafrecht
bereiken, en ook de politie
kwam volop aan de beurt.
Internationaal waren er een aantal workshops
en het Zweedse forensisch lab nodigde me uit
om ook daar bij te dragen aan
de invoering van de logisch correcte
interpretatie van bewijs.
In 2015 verscheen de Europese richtlijn
voor het rapporteren van evaluatief
forensisch onderzoek waaraan ik mee
mocht werken.
In die Europese richtlijn staat de
zojuist besproken logische aanpak van
bewijs interpretatie centraal.
Voor een aantal artikelen rond het thema
van de logica van bewijs interpretatie
had ik de eer om
samen te werken met
toonaangevende internationale collega’s
als Ian Evett, Christophe Champod,
John Buckleton, Graham Jackson,
Bernard Robertson en Tony Vignaux.
De logisch correcte aanpak legt
een solide basis onder het
forensisch zakenonderzoek.
Maar dat is een minimale vereiste.
Een tweede belangrijke doelstelling is
om beter om te gaan met de subjectieve
aspecten van forensisch onderzoek,
en om die subjectiviteit
waar mogelijk te verminderen.
Vaak denken we bij het begrip
subjectiviteit aan partijdigheid,
maar dat is iets anders.
Met subjectiviteit is op zich niets mis.
Het betekent dat het persoonlijke
oordeelsvermogen van de deskundige een
rol speelt, en dat is maar goed ook.
Maar aan subjectief onderzoek kleeft wel het
risico van ongewenste beïnvloeding,
en daardoor mogelijk alsnog
het risico van partijdigheid.
Onderzoek in de psychologie laat zien dat
mensen in hun beoordeling vaak informatie
meenemen die rationeel
geen rol zou moeten spelen.
We kunnen ervan uitgaan dat ook
forensisch deskundigen, mensen zijn
die niet immuun zijn voor
beïnvloeding door contextinformatie.
We noemen zulke ongewenste beïnvloeding bias.
De veiligste aanpak is om
het zakenonderzoek in te richten
alsof het risico op bias er altijd is.
De logische basis die we zojuist
gelegd hebben onder het zakenonderzoek
maakt duidelijk welke informatie wel, en
welke informatie geen rol zou moeten spelen.
Een bekentenis van de verdachte zal
bijvoorbeeld wel van invloed zijn
op de kansverhouding van de hypothesen,
maar niet op de bewijskracht van de
onderzoeksresultaten van de deskundige.
De deskundige heeft dus geen enkele
behoefte aan die informatie,
en kan die dan ook beter niet hebben.
We noemen dit soort informatie
domein-irrelevant.
Het bepalen welke informatie domein-relevant
is en welke niet, vereist vaak deskundigheid.
Het selecteren van de informatie die
de onderzoeker zou moeten krijgen kan dus
niet aan de aanvrager worden overgelaten.
In plaats daarvan ligt de
verantwoordelijkheid bij de onderzoekers.
De beste aanpak is om een eerste deskundige
de zaak te laten bespreken,
en een selectie te laten maken van de
informatie die een tweede deskundige krijgt.
Die tweede deskundige kan het onderzoek
vervolgens uitvoeren met alleen
de domein-relevante informatie.
Er zijn meer vormen van contextinformatie
die voor bias kunnen zorgen.
Zo zal het materiaal dat aan de deskundige
wordt voorgelegd in veel gevallen
belastend bewijs opleveren.
Dat materiaal is immers niet willekeurig
maar gericht verzameld.
Toch is ook dat informatie die niet relevant
is voor de onderzoeker en de bewijskracht.
In dit geval is het niet mogelijk
de deskundige af te schermen voor die
informatie die tot de verwachting kan leiden
dat ook het bewijs in deze zaak
wel weer belastend zal zijn.
Die verwachting kan leiden tot
zogenoemde base-rate bias.
Maar ook hier is er een oplossing.
Het is mogelijk om nepzaken toe te
voegen aan de binnenkomende zaken.
Die nepzaken zouden bijvoorbeeld
juist kunnen worden geconstrueerd
om ontlastend bewijs op te leveren.
Je kunt niet verwachten dat die
nepzaken met ontlastend bewijs
getalsmatig kunnen compenseren
voor alle echte zaken
met belastend bewijs.
Gelukkig hoeft dat ook niet
wanneer de deskundigen weten
dat er nepzaken binnenkomen.
De wetenschap dat de huidige zaak
wel eens een nepzaak zou kunnen zijn
houdt de deskundige scherp,
want die deskundige wil natuurlijk
geen fouten maken.
Een andere vorm van bias kan voorkomen
bij het vergelijkend onderzoek,
denk bijvoorbeeld aan vingersporenonderzoek.
Daarbij wordt het betwiste vingerspoor
vergeleken met de geïnkte afdruk van de
verdachte als referentiemateriaal.
Wanneer bij het vergelijken heen en weer
gekeken wordt tussen het onduidelijke
betwiste vingerspoor en de vingerafdruk
van de verdachte, bestaat het risico
dat de onderzoeker kenmerken uit
de afdruk gaat zien in het spoor;
ook als die kenmerken daar in werkelijkheid
niet zijn.
De oplossing is om eerst de waargenomen
kenmerken in het sporenmateriaal
vast te leggen, en pas daarna het
referentiemateriaal onder ogen te krijgen.
Door het aanhouden van deze volgorde
wordt het risico van bias door het
referentiemateriaal eenvoudig voorkomen.
Deze aanpak is wat minder eenvoudig
wanneer de waarnemingen minder gemakkelijk
te beschrijven zijn, zoals bijvoorbeeld
bij het vergelijken van schoensporen,
maar is ook daar relevant.
Al deze methoden kunnen dus helpen voorkomen
dat bias een rol speelt in de
uiteindelijke conclusie van de deskundige.
Op dit moment zijn we bezig met het
implementeren van deze oplossingen in de
praktijk onder de noemer context management,
met een succesvol begin in het
deskundigheidsgebied van wapens en munitie.
De fijne samenwerking met Reinoud Stoel,
Erwin Mattijssen, Wim Kerkhoff en Itiel Dror
leverde ook een vijftal publicaties op,
gewijd aan subjectief vergelijkend onderzoek
en het voorkomen van bias.
Maar behalve het in goede banen leiden van
subjectief onderzoek is het vaak ook mogelijk
de subjectiviteit te verminderen.
We spreken dan van objectivering.
Het gaat daarbij om het automatisch
analyseren van de kenmerken van
spoor- en referentiemateriaal,
het vergelijken van die kenmerken,
en het toekennen van een bewijskracht
aan het vergelijkingsresultaat.
Er is een vaste methodologie voor zulk
geobjectiveerd vergelijkend onderzoek.
De hypothesen zijn dat het spoor- en
referentiemateriaal van dezelfde bron komen,
of dat zij van verschillende bronnen komen.
De vraag is wat de waarnemingen
over die hypothesen kunnen zeggen.
Voor het doen van die waarnemingen
moeten eerst de kenmerken worden gekozen
die bekeken zullen worden.
Voor dit soort keuzes speelt subjectiviteit
dus nog steeds een rol, maar het zal niet
van zaak tot zaak verschillen.
De bewijskracht volgt ook nu weer uit de
waarschijnlijkheid van de waargenomen
kenmerken onder beide hypothesen.
Vervolgens zullen voor de vergelijking
de kenmerken van het spoor- en
referentiemateriaal aan elkaar
gerelateerd worden.
Ook hier is sprake van een subjectieve keuze
voor bijvoorbeeld een maat van overeenkomst
of juist een maat van verschil.
Het gekozen vergelijkingsalgoritme
vat op die manier het resultaat van
een vergelijking samen in één getal,
een vergelijkings-score.
Nu de keuzes gemaakt zijn voor
de waar te nemen kenmerken en
het vergelijkingsalgoritme, zal er
een groot aantal experimenten
moeten worden gedaan.
Daarbij worden een groot aantal sporen
die uit dezelfde bron komen onderling
vergeleken, waarbij iedere vergelijking
een vergelijkings-score oplevert.
De resulterende verdeling van deze scores
informeert de kans op een in een zaak
waargenomen score wanneer de zelfde-bron
hypothese waar is.
Om tot de bewijskracht te komen moeten we
ook kijken naar de kans op die
vergelijkings-score wanneer de
verschillende-bron hypothese waar is.
Daartoe worden een groot aantal sporen uit
verschillende bronnen onderling vergeleken.
De scores die in deze experimenten gevonden
worden informeren de kans op een waargenomen
score wanneer de verschillende-bron hypothese
waar is.
Nu we de kansen op een in een zaak
waargenomen vergelijkings-score kunnen
evalueren voor beide hypothesen komen we
door de deling van die kansen tot de
bewijskracht van de vergelijking in de zaak.
Daarmee kan de vergelijking dus
op een tamelijk objectieve manier
onze kansverhouding updaten voor de vraag
of spoor- en referentiemateriaal van
dezelfde of verschillende bronnen komen.
Door deze werkwijze bestaat er geen risico
voor de eerder genoemde vormen van bias.
Als voormalig documentonderzoeker heb ik
geobjectiveerde methoden ontwikkeld
voor vergelijking van inkten,
en vergelijking van papierstructuur.
Ook heb ik mogen werken aan
het geobjectiveerd vergelijken
van handtekeningen, brandversnellende
middelen en vingersporen met collega
wetenschappers Didier Meuwly, Peter Vergeer,
Daniel Ramos, Rudolf Haraksim,
Marcus Liwicki en Imran Malik.
Ook in de komende jaren zal ik
aan dit thema blijven werken,
met maar liefst twee uitstekende promovendi.
Het promotieonderzoek van Wouter Karst
gaat over “de bewijskracht van medische
bevindingen bij onderzoek van prepuberale
kinderen bij een vermoeden
van seksueel misbruik”,
en het promotieonderzoek van
Erwin Mattijssen gaat over het verbeteren van
forensische beoordelingen van bewijskracht.
Terug nu naar de hypothesen in een zaak.
De formulering van de hypothesen
is van groot belang want die bepaalt
de uiteindelijke vraag die onderzocht wordt.
De hypothesen beschrijven de posities
die de aanklager en de verdediging
innemen in de zaak.
Hierbij kan de deskundige adviseren maar
zal de uiteindelijke verantwoordelijkheid
voor de hypothesen altijd
bij de aanvrager moeten liggen.
Het is daarom van belang dat
ook die aanvrager een basiskennis van
de interpretatie van bewijs heeft.
De logica en de criminalistiek
stellen een aantal eisen aan de hypothesen.
Allereerst zullen de hypothesen
relevant moeten zijn.
Dat lijkt een open deur,
maar het gaat daarbij om
de relevantie voor de rechter,
en niet voor de onderzoeker zelf.
Bij DNA-sporen worden veelal
de hypothesen gebruikt dat verdachte
de donor van het DNA was, of
dat een willekeurig ander de donor was.
Toch hanteerde een aantal forensisch
wetenschappers in de Verenigde Staten en
Duitsland een aantal jaren terug
de hypothesen dat de donor van het DNA-spoor
al dan niet in de DNA-database zat.
Maar het is de verdachte die terecht staat,
en niet de database.
Dat de deskundige gebruik maakt
van een database is mooi, maar dat verandert
de achterliggende vraag in de zaak niet.
Die database is niet relevant voor de
formulering van de vraag van de jurist,
en hoort dus niet thuis in de hypothesen.
Een andere eis kwam al eerder ter sprake.
We gebruiken meer dan één hypothese,
en we gebruiken hypothesen in paren.
We zagen dat we alleen van bewijskracht
kunnen spreken als we tenminste
twee hypothesen beschouwen.
Die hypothesen moeten elkaar uitsluiten,
ze mogen niet beide tegelijkertijd
waar kunnen zijn.
Het heeft geen zin om de hypothese dat
het spoor afkomstig was van een man
af te zetten tegen de hypothese
dat het spoor afkomstig was
van iemand met rood haar.
Wel kun je het hebben over een man versus
een vrouw, of iemand met rood haar versus
iemand met blond haar.
Hypothesen hoeven niet uitputtend te zijn,
ze hoeven niet alle mogelijkheden
te beschouwen.
Ook dat sluit uitstekend aan op de
forensische setting, waarin het niet gaat
om absolute waarheidsvinding, maar om
waarheidsvinding die specifiek gericht is
op de punten die betwist worden
door aanklager en verdediging.
De hypothesen mogen uiteraard wel uitputtend
zijn, maar het is geen eis.
In het voorafgaande voorbeeld van man versus
vrouw zijn de hypothesen wel uitputtend,
maar in het voorbeeld van rood haar
versus blond haar niet.
In de praktijk zullen de omstandigheden in
de zaak meestal duidelijk maken dat de
beschouwde hypothesen alsnog uitputtend zijn.
Waar de rechter een relevante derde
mogelijkheid ziet kan deze uiteraard
alsnog onderzocht worden,
maar in eerste instantie is de forensische
waarheidsvinding conflict-oplossend,
en niet absoluut.
Paren van hypothesen kunnen gemakkelijk
exclusief en uitputtend gemaakt worden door
de alternatieve hypothese te kiezen als de
ontkenning van de hypothese van de aanklager.
Dus bijvoorbeeld:
‘deze kogel is met dit vuurwapen verschoten’
versus ‘deze kogel is niet met
dit vuurwapen verschoten’.
Maar zo’n alternatieve hypothese is niet
specifiek en kan meerdere dingen betekenen.
Het kan betekenen dat de kogel met een
ander vuurwapen is verschoten maar ook
dat de kogel helemaal niet verschoten is.
Alternatieve hypothesen moeten dus niet
als een ontkenning geformuleerd zijn.
Ze moeten positief en specifiek geformuleerd
worden, zodat de deskundige de kans op
zijn waarnemingen kan beschouwen wanneer
de alternatieve hypothese waar is.
Een andere fout die wel wordt gemaakt is
om een alternatieve hypothese te gebruiken
die de waarneming verklaart.
Dat wil vaak zeggen dat de kans op de
waarneming gegeven zo’n hypothese 100% wordt.
Een extreem voorbeeld is de suggestie van
de verdediging om bij een spraakonderzoek
als alternatieve hypothese te stellen dat
het iemand anders was met dezelfde stem.
De kans op de waarnemingen is dan hetzelfde
onder beide hypothesen en
de bewijskracht verdwijnt.
De kans dat een willekeurige persoon
dezelfde stem heeft, de zeldzaamheid van
die stem, verhuist dan van de bewijskracht
naar de a priori kansverhouding
van de hypothesen.
Dat is onwenselijk omdat de deskundige
zijn bijdrage dan niet kan leveren en
de jurist die zeldzaamheid dan
zelf in zou moeten schatten.
Het formuleren van de alternatieve hypothese
is cruciaal in nog een opzicht.
Tot nu toe hebben we vooral gekeken naar
hypothesen over de herkomst van een spoor.
Dat is eigenlijk best vreemd,
want het is niet strafbaar om
de bron van een spoor te zijn.
Sommige handelingen of activiteiten
zijn wel strafbaar.
Met de toegenomen gevoeligheid van
sporenonderzoek kunnen steeds kleinere
sporen worden gevonden, en zijn er steeds
meer manieren waarop die sporen
kunnen zijn overgedragen.
Mede door de enorme bewijskracht van
een DNA-profiel voor de herkomst van
een DNA-spoor, zien we daardoor steeds vaker
de vraag verschuiven van wie de bron
van het spoor is, naar bij welke activiteit
het spoor werd overgedragen.
De verdachte ontkent dan niet dat
het zijn DNA wel zal zijn, maar betwist bij
welke handeling het spoor is overgedragen.
We spreken hierbij van een
hiërarchie van hypothesen.
Op het laagste niveau gaat het
om de herkomst van een spoor,
dat is het bronniveau.
Daarboven komt het activiteitniveau
waarbij het gaat om de activiteit
waarbij het spoor werd overgedragen.
Bovenaan hebben we het misdrijfniveau
en is het de vraag of de activiteit
ook een misdrijf betreft.
Die vraag zit heel dicht op de schuldvraag
en daarmee is dat laatste niveau
aan de rechter.
Merk op dat in vrijwel iedere zaak
al deze verschillende niveaus
doorlopen zullen worden.
Daarbij was het tot nu toe vooral
de forensisch deskundige die
het over het bronniveau had,
en de jurist die vervolgens
naar het activiteitniveau ging.
Wat is er eigenlijk voor nodig om
meer te kunnen zeggen over de activiteit
waarbij een spoor werd overgedragen?
En kan de jurist daartoe
in staat geacht worden?
Laten we als voorbeeld een DNA-spoor nemen.
Waar op het bronniveau alleen
het DNA-profiel van belang is
spelen nu veel meer factoren.
Zo willen we nu ook waarnemen
hoeveel DNA er is gevonden,
hoe het is verdeeld,
en om welk celtype het gaat.
En om de kans op die waarnemingen bij
verschillende activiteiten te kunnen
beschouwen, willen we kennis opbouwen
over de kans op overdracht
bij verschillende activiteiten.
En ook over de kans dat dat DNA
na verloop van tijd
nog teruggevonden zal worden.
Om met deskundigheid over die kansen te
kunnen spreken is dus meer kennis vereist
dan voor het bronniveau.
Die kennis komt deels voort uit overdracht
experimenten en deels uit de ervaring
van de DNA-deskundige.
De kans op de overdracht van
detecteerbare hoeveelheden DNA
bij verschillende handelingen is dan
ook een actief onderwerp van onderzoek.
Dat geldt ook voor de kans dat
het spoor na verloop van tijd
nog teruggevonden wordt.
Daarbij gaat het niet alleen om
het verloop van de tijd,
maar ook om wat er in die tijd gebeurt.
Daarom is niet alleen meer deskundigheid
vereist, maar ook meer kennis over de
omstandigheden in de specifieke zaak.
Juist omdat interpretatie van bewijs
moeilijker is op het activiteitniveau
dan op bronniveau, vereist dit vrijwel
altijd de bijdrage van een deskundige.
Door vragen op activiteitniveau te adresseren
en dit niet aan de jurist over te laten
kan de bijdrage van de deskundige
van grotere toegevoegde waarde zijn.
Het adresseren van vragen op een hoger niveau
betekent dus antwoorden
op meer relevante vragen.
Maar het biedt ook meer mogelijkheden
voor het combineren van bewijs.
Één activiteit kan immers
meerdere sporen opleveren die onder
dezelfde hypothesen geïnterpreteerd
en gecombineerd kunnen worden.
Meer algemeen kan voor het combineren
van bewijs een zogenoemd Bayesiaans
netwerk gebruikt worden.
Daarin worden de conditionele
afhankelijkheden van de kansen op bewijs
en hypothesen grafisch weergegeven,
en de kansen numeriek doorgerekend.
Het voert te ver om daar hier verder op in
te gaan, maar het is zeker een belangrijk
thema van onderzoek voor de toekomst.
Ik prijs mezelf gelukkig dat ik daarbij
samen mag werken met Marjan Sjerps,
Jan de Koeijer, Bas Kokshoorn,
Bart Aarts en Bart Blankers.
Anders dan deze wiskundige kant van het werk
is de psychologische kant
gemakkelijker uit te leggen.
Ik had het eerder al over contextuele bias,
en bij activiteitniveau interpretatie
is dat nog belangrijker.
Activiteitniveau interpretatie vereist
immers nog meer deskundigheid,
inzicht en beoordelingsvermogen,
maar is daarmee ook nog meer subjectief.
Dat vraagt om een aanpak
waarbij rekening wordt gehouden met
de risico’s van contextuele bias.
Te meer omdat ook veel meer informatie
over de zaaksomstandigheden
uitgewisseld zal moeten worden.
Ik noemde eerder de aanpak waarbij
een eerste deskundige de informatie filtert
die naar een tweede deskundige gaat
die het onderzoek en de interpretatie
uitvoert op basis van alleen
de domein-relevante informatie.
Maar ook de interpretatie zelf
biedt mogelijkheden om
ongewenste beïnvloeding te voorkomen.
Bij de Engelse Forensic Science Service
(de FSS) werd een aanpak voor zaakonderzoek
ontwikkeld die bekend werd als
Case Assessment and Interpretation.
Daarin speelt communicatie met de aanvrager
een belangrijke rol, om zo de werkelijke
behoefte en achterliggende vragen
van de aanvrager, en ook de benodigde
zaakinformatie te achterhalen.
Een ander essentieel element
is het zogenoemde pre-assessment,
waarbij interpretatie al voorafgaand
aan de waarnemingen begint.
Bij pre-assessment wordt een beperkt aantal
categorieën van waarnemingen gedefinieerd.
Voor iedere mogelijke waarneming wordt
vervolgens een waarde toegekend aan de kans
op die waarneming onder beide hypothesen.
Doordat de onderzoeker nog niet weet
wat waargenomen is of zal worden,
kan deze niet bewust of onbewust aansturen
op belastend of ontlastend bewijs.
Pre-assessment vormt daarmee
een krachtig instrument om bias te voorkomen
bij de interpretatie van de waarnemingen.
Ik heb het over drie hoofdthema’s
in de criminalistiek gehad.
Het eerste thema is het voldoen aan
de logica, aan de basiswetten
van de kansrekening.
Het tweede thema gaat om het beheersen
en het verminderen van subjectiviteit.
Door context management en het gebruik
van meer objectieve methoden kunnen de
risico’s van bias sterk verminderd worden.
Het derde en meest recente thema is
dat van activiteitniveau interpretatie
en het combineren van bewijs,
waarbij meer relevante vragen over
handelingen geadresseerd kunnen worden.
Deze thema’s zijn in deze volgorde
hoofdthema’s in de criminalistiek
en in mijn werk geworden, en zullen
dat ook in de komende jaren blijven.
Daarnaast blijf ik met veel plezier bijdragen
aan de Honours Class “Body of Evidence”,
een interdisciplinaire cursus met de
Leidse faculteiten Recht en Archeologie,
en de cursus forensische archaeologie.
Met Mike Groen van de faculteit der
Archeologie mag ik ook verkennen wat
onderzoekers van plaatsen delict kunnen leren
van onderzoeksmethoden uit de archeologie.
En samen met Roosje de Leeuwe,
eveneens van de Faculteit der Archeologie
werken we samen aan een onderzoek naar
patronen in de locatiekeuze voor het
clandestien begraven van slachtoffers,
waaraan ook afstudeerster Lieke Dix bijdroeg.
Met Cor Veenman van het Leiden Institute of
Advanced Computer Science zal ik samenwerken
op het gebied van wiskundige methoden voor
de objectivering van forensisch onderzoek.
Wetenschappelijke vooruitgang is geboekt
op al de genoemde hoofdthema’s,
en die vooruitgang moet ook zijn weerslag
vinden in de praktijk.
Met nieuw ontwikkelde cursussen en
discussiegroepen gaat dat de goede kant op,
en de vooruitgang op alle thema’s
is daardoor merkbaar op drie niveaus.
Het niveau van publiceerbaar wetenschappelijk
onderzoek, het niveau van zakenonderzoek
bij het NFI, en het niveau van de lezers
van de deskundigenrapporten.
Ook in de komende jaren wil ik
die vooruitgang blijven helpen
te bewerkstelligen, op al die niveaus.
Vaak is de invloed van die vooruitgang
er ook internationaal.
Dit geldt uiteraard voor het
gepubliceerde wetenschappelijke onderzoek,
serieuze wetenschappelijke publicaties
zijn immers internationaal.
In het wetenschappelijke onderzoek
en het publiceren daarover
loopt het NFI internationaal voorop.
Dat ligt natuurlijk niet alleen aan het NFI,
maar ook aan al die andere,
minder publicerende instituten.
Het NFI speelt samen met de Universiteit
van Lausanne een belangrijke
voortrekkersrol in de criminalistiek
en moet dat ook blijven doen, want de
criminalistiek als wetenschap is kwetsbaar.
Hoe kwetsbaar bleek enkele jaren terug
toen in Engeland de Forensic Science Service
failliet ging na een mislukt
experiment met marktwerking.
De FSS was tot op dat moment wereldwijd
het toonaangevende forensisch instituut.
Het NFI heeft die rol sindsdien
overgenomen, maar daarmee liep
de vooruitgang van de criminalistiek
een aantal jaren vertraging op.
Ook voor wat betreft het zakenonderzoek
zijn er volop internationale aspecten.
Zo werken de forensisch instituten
uit Ierland en Zweden met ons samen
bij het implementeren van de
wetenschappelijke vooruitgang in
de praktijk van het zakenonderzoek.
Daarbij gaat het vooral om activiteitniveau
interpretatie, en de implementatie van
Case Assessment and Interpretation,
een aanpak die veel eerder al
bij de FSS werd ontwikkeld.
Ook de eerder genoemde Europese richtlijn
is een voorbeeld van internationale
samenwerking gericht op vooruitgang
op het niveau van zakenonderzoek.
Toch heeft de verbetering door de
implementatie van nieuwe wetenschappelijke
ontwikkelingen in het zakenonderzoek weinig
impact als de lezers van de forensische
rapporten die niet kunnen begrijpen.
Daarom heb ik, zeker ook rond de invoering
van het logisch correct rapporteren,
veel energie gestoken in kennisoverdracht
richting politie en juristen.
Zij moeten volop in staat worden gesteld
om meer kennis te verkrijgen
om de forensische rapporten
optimaal te gebruiken.
Praktiserende juristen kregen daarmee
alsnog het onderwijs in de waarheidsvinding
dat zij bij hun juridische opleiding
moesten ontberen.
Daarbij is er overigens niet alleen
sprake van eenrichtingsverkeer
maar ook van een dialoog,
zoals in het zogenoemde gebruikerspanel
met daarin de lezers van de rapporten.
De praktiserende juristen in ons land
verdienen complimenten voor hun
vooruitstrevendheid en leergierigheid.
Daarbij zal ook meespelen dat
de kennis over de interpretatie van bewijs
niet alleen van belang is voor
het begrip van deskundigenrapporten.
Het is zo mogelijk nog meer van belang
voor de weging van de waarnemingen
van de jurist zelf.
Ook juristen redeneren voor waarheidsvinding
terug, van wat zij waarnemen
naar wat er in het verleden gebeurd is.
Het is opmerkelijk dat
praktiserende juristen nu meer
onderwijs krijgen over waarheidsvinding
dan de juristen in opleiding.
Maar over enkele maanden zal ik aan deze
universiteit ook juristen in opleiding
kunnen bereiken, met een bijdrage aan het
vak strafrechtelijk bewijsrecht,
dankzij Marieke Dubelaar.
Enkele maanden terug verscheen
het boek “Interpreting Evidence”.
Ik werkte daaraan een aantal jaren met
Bernard Robertson en Tony Vignaux
uit Nieuw Zeeland.
Dit boek maakt de interpretatie van bewijs
tot een toegankelijk onderwerp voor juristen
en forensisch wetenschappers wereldwijd.
Hopelijk kan dit boek internationaal
bijdragen aan een meer wetenschappelijke
omgang met bewijs.
Dat er internationaal op dat gebied
nog een lange weg te gaan is bleek wel
uit het recente rapport van de President's
Council of Advisors on Science and
Technology in de Verenigde Staten.
De schrijvers van dat rapport hebben weinig
meegekregen van de huidige stand van zaken
in de criminalistiek en de
interpretatie van bewijs.
Ze stellen een werkwijze voor waarin
de deskundige nog maar twee antwoorden
kan geven op de onderzoeksvraag.
Die aanpak reduceert de deskundige
tot een soort geurhond die alleen
een binaire conclusie kan leveren.
Ik zei het al eerder:
rechtvaardigheid kan niet zonder een
goede poging tot waarheidsvinding,
en goede waarheidsvinding kan niet
zonder een goede criminalistiek.
Juristen hebben meer kennis nodig
over wat de wetenschap hen kan bieden
voor de interpretatie van bewijs.
Rechtvaardigheid en vertrouwen in ons
rechtssysteem zijn belangrijke pijlers
voor onze samenleving.
Een ieder zou doordrongen moeten zijn van
het belang zo min mogelijk onschuldigen
te straffen, en zo min mogelijk schuldigen
ongestraft rond te laten lopen.
Maar het is niet vanzelfsprekend dat
iedereen doordrongen is van het
maatschappelijk belang van een onafhankelijk
Nederlands Forensisch Instituut
van hoog niveau en met voldoende capaciteit
om met een normale werkdruk
onze samenleving te dienen.
Al sinds het eind van de tweede wereldoorlog
fungeert het NFI als een center of
excellence op forensisch gebied.
Ik hoop van harte dat de samenleving en de
overheid ons toe zullen staan dat te blijven
doen, en onszelf te blijven verbeteren.
Ik wil graag mijn dank uitspreken
aan een aantal instanties en personen.
Ik dank de directie van het NFI, het
Curatorium van de Leerstoel Criminalistiek,
het College van Bestuur, het bestuur van
de Faculteit der Rechtsgeleerdheid en het
Instituut voor Strafrecht en Criminologie
voor mijn hernieuwde benoeming en het
in mij gestelde vertrouwen.
Het is een grote eer om deel uit te mogen
maken van deze prachtige universiteit.
Eerder mocht ik samen met Marjan Sjerps de
succesvolle International Conference for
Forensic Inference and Statistics
aan deze universiteit organiseren.
Met de collega’s van het instituut zoals
Jan de Keijser, Paul Nieuwbeerta en
Tineke Cleiren verkennen we met plezier
de snijvlakken van de juridische, sociale
en natuurwetenschappen in het
onderzoeksprogramma Criminal Justice en het
onderzoeksthema bewijs en waarheidsvinding.
Met mijn colleges Criminalistiek mag ik
bijdragen aan de master forensische
criminologie, en de internationale
studenten komen aan de beurt
in het keuzevak criminalistics.
Gelukkig is mijn enthousiasme voor de
criminalistiek en dat van de studenten
wederzijds, al zit hem dat wellicht in het
zogenoemde CSI effect en mag ik dat niet
op mijn eigen conto schrijven.
Ik dank Simone, Nicolet en Elianne voor
de fijne ondersteuning van het secretariaat.
Bovenal dank ik mijn vrouw Magda
en mijn familie.
Ik heb gezegd.